البته اين عقيده فلسفى با مبانى و اعتقادات دينى ملايمت ندارد زيرا كه ميان عقيده بر اينكه : « لا يخفى عليه شىء فى الارض و لا فى السماء » « آل عمران آيه 5 » و « يعلم ما فى البر و البحر و ما تسقط من ورقة الا يعلمها و لا حبة فى ظلمات الارض و لا رطب و لا يابس الا فى كتاب مبين . » « انعام 59 » و عقيده بر اينكه حضرت بارى فقط عالم بر كليات است مباينت آشكار است گو اينكه بعضى از حكماى متأله ( چون آخوند ملا صدرا ) براى آنكه ميان اين دو عقيده توافق و تلائمى پديد آرند تحمل تكلفاتى كرده‌اند و به خيال خود مجال تفصى جسته‌اند . صفحه ( 34 ) ملكه و عدم - يعنى تقابل ( ملكه و عدم ) كه از اين تقابل به ( عدم و قنيه ) نيز تعبير مىكنند و ( ملكه ) يعنى وجود چيزى نسبت به موضوعى كه « نوع » عبارت « جنس » يا « شخص » آن موضوع اقتضاء قبول آن چيز را بكند و ( عدم ) عبارت از عدم وجود مزبور براى آن موضوع است و امثله اين تقابل براى جنس : بينائى براى كژدم و براى نوع : ريش براى زن و براى شخص نازائى براى پيران است . ( نقل باختصار از « رهبر خرد ص 192 و شرح منظومه سبزوارى ( 111 ) . صفحه ( 35 ) - پس در حد اول اقل آنكه جسم بر وى اطلاق كنند هشت جوهر بايد كه باشد اين مطلب ( يعنى تعداد كمترين جوهرى كه براى حصول جسم لازم است ) وفاقى نيست و ميان حكماء و متكلمين ( اعم از معتزله و اشاعره ) خلافست و بازگشت اين مسئله به مسئله تعيين تعداد جوهر براى حصول سطح است زيرا چون حصول جسم حد اقل با حصول دو سطح متحقق مىگردد على هذا آنانى كه حصول سطح را بحصول چهار جوهر موكول مىدانند براى حصول جسم قائل بلزوم هشت جوهر مىباشند و آنان كه حصول سطح را بحصول سه يا دو جوهر موكول مىدانند براى حصول جسم قائل بلزوم شش يا چهار جوهر مىباشند و اين اقوال مخصوص حكما و متكلمين معتزله مىباشد . اما اشاعره تركب جسم را از دو جوهر جائز مىشمارند زيرا كه به عقيده ايشان هر چيز كه منقسم و مؤلف باشد جسم است و بر هر مركب از دو جوهر تأليف و انقسام صادق است پس حد اقل جواهر لازم براى حصول جسم دو جوهر مىباشد و بس . مقصود اينست كه نقل نسفى دراين‌باره قول متفق عليه نيست بلكه به شرحى كه در بالا باختصار ذكر شد اين مسئله ميان حكما و متكلمين خلافى است و براى اطلاع از تفصيل ادعا و بيان ادله بكتب حكمت و كلام ( بالاخص كتب كلام - مانند شرح تجريد الاعتقاد ) مراجعه فرمايند .